Dagsê Susan

Ek het hierdie jaar stadig opgewarm nes jaar toet se Fordjies op n koue wintersoggend, maar liefs laat as nooit. Het jou Januarie-uitgawe van Hoor-Hier soos altyd geniet en mooi geluister na die klanke uit die verlede.

Ek sit hier met twee van my "rympies" wat ek wik en weeg om aan jou te stuur. Siende dat jy, glo ek, ook 'n kampvuur-mens is, stuur ek een wat ek een aand uit my herinneringsveld van die Namib en Kaokoland gaan haal het. So jammer dat van die ou vriende wat dikwels saam met my om die kampvuur gesit het vandag nie meer by ons is nie. Dit kleur die vaal van die koue as nog meer grys en werp 'n sluier op die glans van die sterre.

Kampvuur
Vlamme lekkend om die hout gedraai
knetterend, dansend, mals
Ligvoets soos 'n ballerina oor die vloer
in sirkels wals
Hitte uit die vuurtjie omsluit  ons bymekaar;
bind vriende saam
Dra gemoedelikheid met vreugde mildelik
sonder vraag of blaam.

Skemerlig word stil blinde nagveld
in duisternis omvou
Buite die vuurtjie se hittekring
die nag se kou
Stemme word sagter, woorde minder
die uurglas leeg
Gryp jy na die sterre bokant jou
die hand ook leeg

Koue assies waar die vuurtjie was
net herinnering
Kom die winde om die assies mee te voer
sal dit heimwee bring?
Oomblikke van saamwees lank verby
In grys vergetelheid
Maar hier binne weg gebêre
lê nog gedagtes
vir nou en ewigheid

Toe ek vandag so luister na geselsies, redenasies en wyshede oor die radio en weer maar hoor hoe word Engelse woorde in Afrikaans omvorm (of is dit misvorm?), het ek die volgende gedagtes kwytgeraak:

Anglisismes
Toe ek nog jonk was moes jy tog net waag
Gebruik 'n anglisisme
en Meester gryp jou kraag
Deesdae egter is dit blykbaar hoog mode
Glo geleerd, skeppend, 'n soort van
moderne kode
Iets verkeerd met substituut, subsitusie
Of soek ek nou net rusie
Gebruik tog liefs plaasvervanger
Al is die woord ietwat langer.

Loop hom om en sê pardon
dink hy jy's 'n uitlander
Staan hy op en sê  okei
Sê jy mooi ekskuus, wil hy hom vervies,
dink jy's 'n agtertanger
Spring hy op en kom jou by
Niks verkeerd met permissie
Klink so mooi en presiesie
Gebruik tog liefs toestemming
Kry jy dalk 'n toekenning

Wil ons dalk die Hollanders
navolg met Engelse woorde
Oral tussen gevleg in
Nederlands soos wanakkoorde
Waar is ons
skeppingsvermoë en oorspronklikheid?
Of meng en mors ons uit pure onkundigheid
Sou ek elke half gebraakte woord wil noem
Miskien uit spoggerigheid of om te roem?
Sal dit nog het einde niet wees
Net more kan jy 'n núwe lees

Fluit-fluit
My storie
Is uit.

Groetnis
Manus

Ek moes so tien, elf jaar gewees het toe my pa die pragtige, waterryke plaas, Schoonspruit, naby Machadodorp koop. Daar was 'n gerieflike huis op, maar geen aangelegde water nie, hoewel daar 'n sterk stroom helderwit vars water voor die agterdeur verbygestroom het tot by die kranse, waar dit by die waterval aangesluit het.

Ek en my suster het elke liewe oggend afgehardloop na die spruit bokant die waterval om 'n stortbad te neem waar 'n systroompie 'n klein watervalletjie op sy eie gevorm het. Op winteroggende was die staande dele langs die valletjie hard verys, maar daaraan het ons ons nie gesteur nie.

Waar het die lieflike strome water vandaan gekom?

Bo, naby die westelike lyndraad het daar 'n soort papkuil gestaan. Groot rotse, met hul tone diep in die aarde geplant, het die water van 2 bronne daar vasgekeer. As ons wou swem en in die water baljaar, het ons ons swemgoeters oor die skouer gegooi en oor die bult geloop na my oom James Davies se plaas, en saam met sy kinders en soms van die ander bure s'n ook, baljaar tot ons gebibber het van die koue.

Die water in daardie spruit was omtrent net so sterk as Schoonspruit s'n. In die swemgat was die water so sterk dat ons ons soms vir die pret laat wegspoel het tot waar dit breed en vlak geword het.

Ons pa het op en af gestap om 'n plekkie te kry waar hy hawer vir die perde kon saai. Al wat Vader kon kry, was 'n pragtige stuk grond bo in die vlei, maar dan sal die rotse uitgeblaas moet word.

Toe die seuns, met hulle geklimmery in die kranse, op 'n kis dinamiet afkom, gaan ons pa en rapporteer dit op Machadodorp by die magistraat. Die hooggeplaatste heer sit toe met die hande in die hare. Tot dusver het nog niemand gerapporteer van verlore plofstof nie. Die goed moes al jare daar gelê het. Die magistraat vra toe of Vader die goed kan gebruik. "Toevallig juis," is die antwoord, "maar hoewel ek al gesien het hoe daarmee gewerk word, het ek geen kwalifikasies in hierdie opsig nie."

"Meneer, ons ken u as 'n verantwoordelike persoon. Gebruik die goed gerus, want hoe sal ek daarmee maak?"

Die kas dinamiet word toe met die grootste versigtigheid uit die kranse afgedra en op die waenhuis se solder gebêre, die gevaarlike dele ver van mekaar. Nou, om die twee tienderjarige seuns wat nog in die huis was, te leer hoe om in die rots te boor, die lading deeglik en versigtig te laai en die lont lank genoeg te maak sodat, nadat dit aanbrand gesteek is, die aansteker ver genoeg is om nie opgeblaas te word nie, het baie tyd geneem. So nou en dan was daar twee tiener-plaasarbeiders wat moes bystaan, "alhoewel julle nooit sal gesê word om aan te steek nie, moet julle darem weet wat aangaan," het Vader gesê.

Toe kom die harde werk. Sugvore moes gemaak word om die water af te lei. Die stukke rots wat so losgeskiet is en in die sugvore baland het moes uitgehaal word, saam met die modder. Die water sak dan in die vore weg en word in die spruit in gelei.

Ons was nie bietjie trots nie op ons broers wat, soos die Hollanders, grond drooglê om lande te kan maak! Vakansies kon ons nie wag om by die huis te kom om die vordering van die drooglêery te monitor nie. Ek wens jy kon sien die amper manhoogte hawer wat op daardie land gestaan het.

Een-een is ons uit die huis uit, en die plaas word verkoop.

Sowat 'n jaar gelede vra ek iemand wat onlangs op Schoonspruit was, hoe dit daar is. Bestaan ons lekker ou swemgat nog ?

Nee - niks, niks. Schoonspruit het nie 'n druppel water in nie en Davies se spruit, waar ons die water toegelaat het om ons stroomaf te dryf, bestaan nie meer nie.

Uit skone onkunde het ons mense twee spruite se bron vermoor.

"Die doel van hierdie woordelys is om Nederlanders iets te vertel oor hulle Afrikaanse familielid aan die suidpunt van Afrika en om belangstelling vir die Afrikaanse taal by Nederlanders aan te wakker.

Natuurlik is dit nie die eerste lys van sy soort nie en hopelik ook nie die laatste nie. Dit is egter nuut en sluit meer as 1950 woorde in wat hedendaags in die Afrikaanse taal gebruik word.

Taal is soos die mens, lewend en veranderend, 'n proses van kom en gaan. So is dit ook met woorde, dit leef en verander in die volksmond.

Hierdie woordelys gee nie voor om 'n wetenskaplike vaktaalwoordeboek te wees nie".